Cờ tướng úp (cờ úp) là một biến thể của cờ tướng, trong đó danh tính của phần lớn quân cờ được che giấu ở đầu ván. Người chơi chỉ biết vị trí và màu quân, nhưng chưa biết quân đang úp thực sự là Xe, Pháo, Mã, Sĩ, Tượng hay Tốt. Quân cờ chỉ được lật lên sau khi thực hiện nước đi đầu tiên.
Khái quát
Trong tiếng Trung, hình thức này thường được gọi là “Jieqi hoặc Jeiqi”, viết là 揭棋, nghĩa gần với “cờ mở”, “cờ lật” hoặc “cờ khám phá”. Trong tiếng Anh, nó có thể được gọi là ‘Mystery Chinese Chess’, ‘Dark Xiangqi’ hoặc ‘Covered Xiangqi’. Đây là hình thức cờ tướng úp phổ biến tại Việt Nam.
Điểm đặc sắc của cờ úp là sự kết hợp giữa khả năng tính toán của cờ tướng với thông tin không đầy đủ, xác suất, trí nhớ và nghệ thuật quản lý rủi ro. Việc xáo trộn quân khiến hầu như không có hai ván cờ nào có diễn biến khai cuộc hoàn toàn giống nhau.
Bàn cờ
Cờ tướng úp sử dụng nguyên vẹn bàn cờ tướng tiêu chuẩn.
Bàn cờ có 9 đường dọc và 10 đường ngang, tạo thành 90 giao điểm. Quân cờ được đặt và di chuyển trên các giao điểm chứ không đặt trong ô như cờ vua.
Khoảng trống nằm giữa hàng ngang thứ năm và thứ sáu được gọi là “sông”, chia bàn cờ thành hai phần lãnh thổ. Mỗi bên có một “cung Tướng” rộng 3 × 3 điểm, được đánh dấu bằng hai đường chéo hình chữ X. Quân Tướng phải ở trong cung suốt ván đấu.
Sông vẫn ảnh hưởng đến cách đi của Tốt. Tuy nhiên, khác với cờ tướng thông thường, Sĩ đã mở không bị nhốt trong cung và Tượng đã mở được phép vượt sông.
Quân cờ và cách sắp xếp
Bộ cờ gồm 32 quân, chia đều cho hai bên đỏ và đen. Mỗi bên có:
1 Tướng, 2 Sĩ, 2 Tượng, 2 Xe, 2 Pháo, 2 Mã và 5 Tốt.
Trước khi bắt đầu, mỗi bên đặt quân Tướng ngửa mặt ở vị trí chính giữa cung như trong cờ tướng thông thường. Mười lăm quân còn lại của mỗi bên được úp xuống, xáo trộn và đặt ngẫu nhiên vào 15 vị trí xuất phát còn lại của bên đó.
Như vậy, người chơi biết quân nằm ở một vị trí thuộc về mình hay đối phương, nhưng không biết danh tính thật của quân ấy. Chẳng hạn, quân úp đặt tại vị trí xuất phát của Xe được gọi là “Xe giả”; quân ở vị trí của Pháo là “Pháo giả”; quân trên hàng Tốt là “Tốt giả”. Tên gọi “giả” chỉ chức năng tạm thời của vị trí, không nói lên danh tính thật nằm bên dưới.
Khi chơi bằng bộ cờ thật, mặt sau các quân phải khó phân biệt, không có vết xước, độ dày hoặc dấu hiệu riêng. Có thể dùng các nắp nhựa giống nhau để che quân nhằm bảo đảm không ai nhận biết trước quân mạnh.

Luật chơi
*. Thứ tự đi
Thông thường bên đỏ đi trước, sau đó hai bên luân phiên, mỗi lượt di chuyển một quân. Một nước đi phải hợp lệ theo chức năng hiện tại của quân và không được khiến Tướng của bên đi rơi vào tình trạng có thể bị bắt ở nước tiếp theo.
Hai Tướng không được nhìn thẳng nhau trên cùng một đường dọc khi không có quân nào đứng giữa. Nước đi làm lộ mặt Tướng theo cách này là nước đi không hợp lệ.
*. Cách đi của quân đang úp
Quân chưa mở thực hiện nước đi đầu tiên theo chức năng của “vị trí xuất phát mà nó đang chiếm giữ”, không theo danh tính thật nằm bên dưới.
Ví dụ:
Quân ở vị trí Xe giả được đi ngang hoặc dọc như Xe.
Quân ở vị trí Mã giả đi theo hình chữ L và có thể bị cản chân Mã.
Quân ở vị trí Tượng giả đi chéo hai điểm và có thể bị cản mắt Tượng.
Quân ở vị trí Sĩ giả đi chéo một điểm.
Quân ở vị trí Pháo giả đi như Pháo, kể cả việc phải nhảy qua đúng một quân làm ngòi khi ăn quân.
Quân ở vị trí Tốt giả đi thẳng về phía trước một điểm.
Quân úp có thể thực hiện nước đi không ăn quân hoặc ăn quân đối phương. Ngay sau khi hoàn thành nước đi, quân đó được lật lên, để lộ danh tính thật. Từ lượt sau, nó mất hoàn toàn chức năng của quân giả và phải đi theo danh tính thật vừa được mở.
Chẳng hạn, một quân ở góc bàn được đi nước đầu tiên như Xe. Sau khi đi xong, nó được lật lên và hóa ra là Tốt. Từ đó trở đi, quân ấy phải đi như Tốt, không còn được đi như Xe.
*. Quân úp bị bắt
Quân úp có thể bị bắt trước khi kịp di chuyển và mở mặt. Theo cách chơi Jieqi phổ biến tại Trung Quốc, quân úp bị bắt được đưa ra ngoài nhưng vẫn để úp; bên mất quân không được xem danh tính của nó. Quy tắc này duy trì yếu tố suy luận, bởi người chơi không thể biết chắc quân mạnh nào vẫn còn trên bàn.
Một số ứng dụng có thể xử lý việc này khác nhau, vì vậy khi thi đấu trực tiếp nên thống nhất trước xem quân úp bị bắt có được lật lên hay không. Luật Jieqi của nền tảng cờ tướng Tencent quy định quân úp bị bắt vẫn giữ kín danh tính.
*. Cách đi của quân đã mở
Sau khi được lật, quân cờ đi và ăn quân theo danh tính thật:
“Tướng:” Đi ngang hoặc dọc một điểm mỗi lượt, luôn ở trong cung. Hai Tướng không được đối mặt trực tiếp.
“Sĩ:” Đi chéo một điểm. Khác với cờ tướng thường, Sĩ trong cờ úp được ra khỏi cung và có thể di chuyển trên toàn bàn.
“Tượng:” Đi chéo hai điểm, có thể bị cản tại điểm giữa, thường gọi là mắt Tượng. Tượng trong cờ úp được phép vượt sông.
“Xe:” Đi ngang hoặc dọc không giới hạn số điểm, nhưng không được nhảy qua quân cản.
“Mã:” Đi theo hình chữ L. Nếu có quân đứng sát bên theo hướng Mã định đi, Mã bị cản chân và không thể đi theo hướng đó.
“Pháo:” Khi không ăn quân, Pháo đi như Xe và đường đi phải trống. Khi ăn quân, giữa Pháo và quân bị ăn phải có đúng một quân làm ngòi. Quân làm ngòi có thể là quân đã mở hoặc quân còn úp.
“Tốt:” Đi thẳng về phía trước một điểm. Khi đã ở phía bên kia sông, Tốt được đi thẳng hoặc đi ngang một điểm, nhưng không được đi lùi. Trạng thái qua sông được xác định theo vị trí hiện tại của quân sau khi mở, không phụ thuộc vào vị trí xuất phát ban đầu.
Sự giải phóng Sĩ và Tượng là một trong những khác biệt chiến thuật lớn nhất của cờ úp. Hai loại quân vốn thiên về phòng thủ trong cờ tướng thông thường có thể trở thành lực lượng tấn công nguy hiểm, xâm nhập sâu sang phần sân đối phương.

Đặc điểm chiến thuật
*. Quản lý việc mở quân
Trong cờ úp, mở được càng nhiều quân không phải lúc nào cũng càng tốt. Mỗi lần mở quân vừa đem lại thông tin và lực lượng mới, vừa có thể phá vỡ cấu trúc phòng thủ hoặc mở đường cho Xe, Pháo và Tướng đối phương.
Người chơi cần tự hỏi ba vấn đề trước khi mở một quân:
Quân giả sẽ đi đến vị trí nào?
Nếu mở ra quân yếu, vị trí mới có an toàn không?
Việc rời vị trí cũ có làm lộ Tướng, mất ngòi Pháo hoặc phá vỡ hàng phòng thủ không?
Các hướng dẫn chiến thuật phổ biến thường khuyên ưu tiên mở một số quân thuộc hàng Tốt giả, vì chúng dễ tiến lên, tạo không gian và có khả năng đưa quân thật đến gần khu vực trung tâm. Tuy nhiên, không nên mở quân chỉ vì tò mò. Việc mở Pháo giả hoặc Xe giả quá sớm có thể làm mất những điểm phòng thủ và những đường cơ động có giá trị.
*. Khống chế quân úp của đối phương
Một quân úp chỉ có thể mở bằng nước đi của quân giả tương ứng với vị trí của nó. Vì vậy, người chơi có thể kiểm soát các điểm mà quân ấy được phép đi tới, làm cho nó không thể mở an toàn. Trong giới chơi cờ úp, trạng thái này thường được gọi là “cấm nắp”, “khóa nắp” hoặc “ép chết quân úp”.
Khống chế quân úp có thể có giá trị lớn hơn ăn ngay một quân nhỏ. Một quân bị khóa có thể đang che giấu Xe hoặc Pháo; nếu đối phương không mở được nó thì sức chiến đấu thực tế của cả đội hình bị suy giảm. Ngược lại, đôi khi cần thí một quân nhỏ để giải phóng đường mở cho quân úp quan trọng.
*. Ghi nhớ và suy luận
Mỗi bên chỉ có một số lượng quân xác định. Sau khi nhiều quân đã được mở, người chơi có thể dựa vào những quân đã thấy để suy đoán thành phần còn lại.
Nếu một bên đã mở đủ hai Xe, mọi quân úp còn lại chắc chắn không phải Xe. Nếu hai Pháo và phần lớn Mã đã xuất hiện, xác suất các quân chưa mở là Sĩ, Tượng hoặc Tốt sẽ tăng lên.
Do đó, trí nhớ là một năng lực quan trọng. Người chơi giỏi không chỉ tính nước đi hiện tại mà còn ghi nhớ:
Những quân nào đã được mở.
Những quân nào đã bị bắt khi đang ngửa.
Những quân úp nào đã bị bắt nhưng chưa rõ danh tính.
Những loại quân mạnh nào vẫn có khả năng nằm dưới các nắp còn lại.
Đây là quá trình cập nhật xác suất chứ không phải đoán mò. Thông tin càng đầy đủ, quyết định mở quân, tấn công hay phòng thủ càng chính xác.
*. Giá trị biến động của quân cờ
Trong cờ tướng thông thường, giá trị tương đối của các quân khá ổn định. Trong cờ úp, giá trị còn phụ thuộc vào vị trí mở.
Một Xe được mở ở vị trí thông thoáng có thể lập tức quyết định thế trận. Nhưng Xe mở ở góc bị khóa có thể chưa phát huy được sức mạnh.
Một Tốt được mở ở sâu bên phần sân đối phương có thể lập tức đi ngang và tham gia vây Tướng.
Sĩ và Tượng mở ở trung tâm hoặc bên phần sân đối phương có thể trở thành quân tiến công, bắt quân và tạo ngòi cho Pháo.
Vì vậy, không nên đánh giá nước mở quân chỉ theo giá trị danh nghĩa của quân vừa xuất hiện. Vị trí, nhịp độ, khả năng phối hợp và độ an toàn của Tướng cũng quan trọng không kém.
*. Bảo vệ Tướng
Sự ngẫu nhiên không làm giảm tầm quan trọng của an toàn Tướng. Trái lại, một nước mở quân có thể bất ngờ tạo đường chiếu cho Xe hoặc Pháo, làm mất quân chắn giữa hai Tướng hoặc khiến hàng phòng thủ sụp đổ.
Trước mỗi nước đi cần kiểm tra:
Đường dọc giữa hai Tướng có bị mở hay không.
Đối phương có Pháo và ngòi chiếu hay không.
Quân định mở có đang chắn Xe hoặc Pháo đối phương không.
Sau khi mở, quân mới có được quân khác bảo vệ không.
Một lợi thế quân số lớn vẫn có thể mất ngay nếu người chơi sơ suất để chiếu bí.
*. Kết hợp may mắn với kỹ năng
Cách sắp quân ngẫu nhiên khiến may mắn có vai trò rõ ràng. Một bên có thể mở được Xe hoặc Pháo sớm, trong khi bên kia liên tiếp mở ra Tốt, Sĩ hoặc Tượng.
Tuy nhiên, may mắn không quyết định toàn bộ kết quả. Kỳ thủ mạnh thường giảm ảnh hưởng của vận may bằng cách chọn vị trí mở an toàn, giữ cấu trúc quân liên kết, kiểm soát các nắp của đối phương, ghi nhớ số quân đã xuất hiện và không đặt toàn bộ ván cờ vào một lần mở quân duy nhất. Vì vậy, cờ úp vừa là trò chơi xác suất, vừa là cuộc đấu về tính toán và quản trị rủi ro.

Cách để giành chiến thắng
Mục tiêu căn bản vẫn là đánh bại quân Tướng của đối phương. Một bên thắng khi tạo được một trong các tình huống sau:
*. Chiếu bí
Tướng đối phương đang bị chiếu và không có nước hợp lệ nào để chạy Tướng, bắt quân chiếu hoặc dùng quân khác che chắn.
*. Làm đối phương hết nước đi
Nếu đến lượt mà một bên không có bất kỳ nước đi hợp lệ nào, bên đó bị xử thua. Khác với cờ vua, tình trạng hết nước đi nhưng Tướng không bị chiếu không được xử hòa trong cờ tướng và cờ tướng úp.
*. Đối phương xin thua
Người chơi có thể chủ động nhận thua khi nhận thấy không còn khả năng phòng thủ hoặc đảo ngược thế trận.
*. Đối phương hết thời gian
Trong ván đấu sử dụng đồng hồ, người hết thời gian bị xử thua, trừ khi điều lệ giải có quy định đặc biệt.
*. Đối phương vi phạm luật
Người chơi có thể bị xử thua vì thực hiện nước không hợp lệ, chiếu dai, đuổi dai, cố ý làm lộ quân úp, tráo quân, đánh dấu quân hoặc vi phạm các quy định thi đấu khác.
Về chiến lược, muốn chuyển ưu thế thành chiến thắng, người chơi thường phải thực hiện được ba việc: mở đủ lực lượng để tạo sức tấn công, hạn chế các quân úp nguy hiểm của đối phương và giữ Tướng an toàn trong suốt quá trình chuyển quân.
Không nên chỉ chạy theo việc ăn quân. Việc khóa được hai hoặc ba nắp quan trọng, chiếm đường dọc trung tâm hoặc kiểm soát các điểm quanh cung Tướng có thể tạo lợi thế lớn hơn một vài quân nhỏ.

Phân xử kết quả ván cờ
*. Ván thắng và ván thua
Một bên được xử thắng khi chiếu bí, làm đối phương hết nước đi, được đối phương xin thua hoặc khi đối phương hết thời gian hay phạm lỗi bị xử thua.
Trong thi đấu, thắng thường được tính 1 điểm, thua 0 điểm; hòa thường được tính 0,5 điểm cho mỗi bên, trừ khi điều lệ giải sử dụng hệ thống điểm khác.
*. Ván hòa do thỏa thuận
Hai người chơi có thể đồng ý hòa khi đánh giá rằng không bên nào có khả năng thắng hoặc việc tiếp tục chỉ dẫn đến lặp lại thế cờ.
Tại một số nền tảng, quyền đề nghị hòa chỉ xuất hiện sau một số lượt nhất định nhằm tránh việc hòa quá sớm. Đây là quy định tổ chức, không phải đặc tính bắt buộc của bản thân môn cờ.
*. Lặp lại nước đi, chiếu dai và đuổi dai
Cờ tướng không mặc nhiên coi mọi trường hợp lặp lại là hòa. Nếu một bên liên tục chiếu Tướng hoặc liên tục đuổi một quân không được bảo vệ, bên đó thường phải thay đổi nước đi; nếu cố tình tiếp tục có thể bị xử thua.
Nếu hai bên cùng tạo ra một chu trình lặp lại mà không bên nào đơn phương vi phạm quy định chiếu dai hoặc đuổi dai, ván cờ có thể được xử hòa. Luật phân loại lặp nước của cờ tướng khá phức tạp và có thể khác nhau giữa luật của Liên đoàn cờ tướng thế giới, luật Trung Quốc và luật từng nền tảng.
*. Hòa do ván cờ không tiến triển
Các nền tảng và giải đấu có thể đặt giới hạn số nước không ăn quân nhằm tránh ván đấu kéo dài vô hạn.
Chẳng hạn, luật Jieqi của Tencent xử hòa khi hai bên trải qua 40 hiệp không có quân bị bắt. Xiangqi.com áp dụng hòa sau 30 nước của mỗi bên không có quân bị bắt. ClubXiangqi sử dụng nhiều giới hạn khác nhau, gồm số nước không có tiến triển và tổng số nước tối đa của ván đấu. Những con số này cho thấy chưa có một giới hạn duy nhất được tất cả cộng đồng cờ úp sử dụng.
Do đó, khi tổ chức giải cờ úp, điều lệ cần quy định rõ:
Cách xử lý quân úp bị bắt.
Số lần được phép chiếu hoặc đuổi liên tục.
Điều kiện xác định thế cờ lặp lại.
Số nước không ăn quân để xử hòa.
Thời gian thi đấu và cách xử lý hết giờ.
Số lỗi kỹ thuật dẫn đến xử thua.
Quy định rõ từ đầu sẽ tránh tranh cãi, nhất là vì cờ úp hiện chưa có một bộ luật thi đấu quốc tế riêng được áp dụng thống nhất như luật cờ tướng tiêu chuẩn.
Kết luận
Cờ tướng úp giữ nguyên nền tảng của cờ tướng nhưng làm thay đổi sâu sắc cách khai cuộc và tư duy chiến thuật. Người chơi không thể dựa hoàn toàn vào những phương án khai cuộc đã học thuộc, bởi danh tính thật của 30 quân cờ ban đầu đều bị che giấu.
Muốn chơi tốt, kỳ thủ phải kết hợp kỹ năng cờ tướng với trí nhớ, suy luận xác suất, khả năng thích nghi và sự bình tĩnh trước những biến động bất ngờ. Một nước mở quân có thể đem lại Xe mạnh, cũng có thể chỉ đem lại một Tốt ở vị trí bất lợi; nhưng cách sử dụng kết quả ấy mới là yếu tố phân biệt người chơi giỏi với người chỉ trông chờ vào may mắn.
Chính sự đan xen giữa tính toán và bất định đã tạo cho cờ tướng úp một bản sắc riêng: quen thuộc về bàn cờ và quân cờ, nhưng mỗi ván đấu lại mở ra một thế trận gần như chưa từng xuất hiện trước đó.



















