Shogi (將棋 hay Tướng Kỳ) cùng với cờ vua và cờ tướng là các thành viên trong một gia đình. Tất cả đều có chung một nguồn gốc từ trò chơi Chaturanga của Ấn Độ từ thế kỷ VII. Shogi rất phổ biến ở Nhật Bản và thường được gọi là cờ Nhật.

Trò chơi này độc đáo với nước thả quân, các quân bị bắt có thể được đưa lại vào bàn cờ như quân của người đã bắt nó.

Bàn cờ và quân cờ

Hai người chơi, Đen và Trắng (hoặc sente và gote), trên một bàn cờ 9×9. Các ô không có phân biệt gì về màu sắc như cờ vua.

Mỗi người chơi có một bộ quân gồm 20 quân hình nêm kích cỡ gần giống nhau, bao gồm: (từ quân mạnh nhất đến yếu nhất)

1 Vương
1 Phi xa
1 Giác hành
2 Kim tướng
2 Ngân tướng
2 Quế mã
2 Hương xa
9 Bộ binh

Ở thế khởi đầu, quân được bố trí thành 3 hàng (xem hình).

Hàng cuối cùng được bố trí đối xứng. Vương ở giữa, từ ngoài vào trong là Hương xa, Quế mã, Ngân tướng, Kim tướng.

Mỗi quân có tên gồm 2 chữ Hán thường được khắc trên mặt quân bằng mực đen. Trên mỗi mặt trái của quân, trừ quân Vua và Kim tướng, là một hay hai chữ khác thường được khắc bằng mực đỏ, dùng để chỉ ra là quân này đã được phong cấp. Quân của 2 người chơi không khác nhau về màu sắc, thay vì vậy mỗi quân có hình như cái nêm và hướng về phía trước, đối diện với đối phương. Nhìn hướng của quân sẽ biết quân đó thuộc bên nào.

Chữ Hán trên mặt quân đã làm nản lòng nhiều người không biết chữ Hán đến với Shogi. Điều này đã dẫn đến việc phát triển quân được phương Tây hóa, hoặc quốc tế hóa, bằng cách thay các chữ Hán khó đọc bằng các chữ viết tắt của các quân (K, R, B v.v.). Tuy vậy vì cũng chỉ có chừng đó chữ cái và quân cờ mạnh thì được làm to hơn, nên các quân cờ như vậy không được phổ biến.

Cách chơi

Khởi đầu bên Đen đi trước, sau đó là tuần tự theo lượt. Khái niệm Đen/Trắng dùng để chỉ các bên khi thảo luận về ván cờ chứ không phải chỉ màu quân. Có thể “đi quân” hoặc “thả quân”. Khi đi quân tới miền phong cấp thì có thể “phong cấp cho quân” thành quân mới.

Vương có thể đi 1 ô theo mọi hướng.

Kim tướng đi được một ô theo mọi hướng trừ nước đi chéo về phía sau (6 cách đi).

Ngân tướng đi được 1 ô theo 4 đường chéo + 1 ô tiến về phía trước (5 cách đi). Ngân tướng khi được phong cấp đi như Kim tướng.

Giác hành có thể đi theo 4 hướng đường chéo cho đến khi gặp một quân cản. Do chỉ đi chéo, Giác hành chưa phong cấp chỉ kiểm soát một nửa số ô của bàn cờ. Giác hành phong cấp (Long mã) có thể đi như Giác hành hoặc như Vương.

Phi xa có thể đi ngang dọc tùy ý cho đến khi gặp 1 quân cản. Phi xa phong cấp (Long vương) có thể đi như Phi xa hoặc như Vương.

Quế mã đi như Mã của cờ vua, nhảy theo hình chữ L về phía trước, nhưng chỉ có 2 nước đi (xem hình). Quế mã có thể nhảy qua các quân khác. Khi đi đến hàng 8 hoặc 9 Quế mã sẽ được tự động phong cấp. Quế mã được phong cấp đi như Kim tướng.

Hương xa chỉ có thể tiến tùy ý theo hàng dọc trước khi gặp 1 quân cản. Hương xa sẽ tự động được phong cấp khi tới hàng 9. Hương xa được phong cấp đi như Kim tướng.

Bộ binh chỉ đi thẳng 1 ô về phía trước. Khi đến hàng cuối cùng, Bộ binh được tự động phong cấp. Có một số hạn chế trong việc thả quân Bộ binh (xem ở dưới). Bộ binh được phong cấp đi như Kim tướng.

Thả quân

Trong Shogi các quân bị bắt theo đúng nghĩa đen. Có nghĩa là sau khi bị bắt chúng được giữ lại “trong tay”, và có thể được thả lại vào trong bàn cờ như là một quân của người đã bắt nó. Khi đến lượt, thay vì đi quân, kỳ thủ có thể đưa một quân bị bắt từ trước và đặt chúng (dưới dạng chưa phong cấp) ở bất kỳ ô nào còn trống. Quân được thả, kể từ đó, trở thành một quân của kỳ thủ đó. Từ chuyên môn gọi là “thả quân”.

Nước đi thả quân không được ăn quân của phe đối địch, và quân được thả không được phong cấp ngay nếu được thả trong vùng phong cấp. Tuy nhiên nó có thể ăn quân và được phong cấp ở các nước đi kế tiếp.

Quân được thả phải có khả năng thực hiện nước đi hợp lệ. Do đó Bộ binh, Quế mã, Hương xa không được phép thả trên hàng xa nhất. Tương tự quân Quế mã cũng sẽ không được thả ở hàng 8.

Có 2 luật hạn chế việc thả quân Bộ binh:

Một quân Bộ binh không thể được thả trên cùng cột với một quân Bộ binh chưa được phong cấp của cùng bên (phong cấp rồi không tính). Nếu kỳ thủ có Tốt chưa phong cấp trên tất cả các cột sẽ không thả được quân Bộ binh nào. Vì lý do này, các kỳ thủ thường thí 1 Bộ binh để rộng đường thả quân.

Quân Bộ binh có thể thả để tạo thành thế chiếu Vương, nhưng không được thả để chiếu hết. Các quân còn lại có thể được thả và chiếu hết Vương địch. Quân Bộ binh có sẵn trên bàn cờ mới có thể được đi nước chiếu hết Vương, hoặc quân Bộ binh được thả đóng vai trò hỗ trợ các quân khác chiếu hết.

Trong khai cuộc đổi giác hành (kakukawari), hai bên tiến hành đổi Giác hành ở ngay đầu ván cờ. Quân Giác hành “trong tay” này có thể dùng để thả khi tấn công cũng như khi phòng thủ.

Chiếu và chiếu hết

Khi một kỳ thủ đi một nước dọa bắt Vương đối phương ở nước đi tiếp theo, nước đi đó gọi là nước “chiếu Vương” và Vương đó đang “bị chiếu”. Nếu một Vương đang bị chiếu và không có nước đi hợp lệ nào để thoát khỏi thì nước chiếu đó được gọi là “chiếu hết” và người chiếu hết thắng ván cờ.

Để nói “chiếu” bằng tiếng Nhật, nói “ōte” (王手). Việc này không bắt buộc và có thể là do ảnh hưởng của cờ vua. Trong tiếng Nhật, chiếu hết là tsume (詰め) hoặc ōtedzume (王手詰め).

Kết thúc ván cờ

Một kỳ thủ bắt được Vương của đối phương là người thắng cuộc. Trong thực tế việc này ít xảy ra vì một bên sẽ tự nhận thua khi thấy không cứu vãn được thất bại. Nếu một bên không bị chiếu nhưng không có nước đi hợp lệ thì sẽ bị xử thua (giống cờ tướng).

Trong Shogi chuyên nghiệp, một kỳ thủ đi sai luật sẽ bị xử thua ngay. Trong các giải khác việc này được nhân nhượng đôi chút.

Có 2 cách hòa cờ trong shogi: lặp lại nước đi (千日手 sennichite) và Vương cùng tồn tại (持将棋 jishōgi).

Nếu thế cờ lặp lại 4 lần với nước đi của cùng một kỳ thủ, thì ván cờ coi là không được tính. Hai thế cờ được coi là giống nhau khi quân trong tay và thế cờ trên bàn cùng giống nhau. Tuy nhiên, thế cờ đó không được là thế chiếu Vương, kỳ thủ nào chiếu lặp 4 lần sẽ bị xử thua ngay.

Trong Shogi chuyên nghiệp các ván cờ hòa theo kiểu lặp nước này sẽ không tính là một ván hòa mà các kỳ thủ sẽ chơi lại ngay ván khác, với màu quân thay đổi và thời gian ít hơn.

Ván cờ hòa với Vương cùng tồn tại (jishōgi) khi cả hai quân Vương cùng vào vùng phong cấp của bên mình và cả hai đều không còn khả năng chiếu hết đối phương hoặc ăn thêm quân. Khi tình trạng này xảy ra thì dùng cách tính điểm các quân của từng bên để tìm ra người thắng cuộc: mỗi quân Phi xa hoặc Giác hành tính 5 điểm, và các quân khác trừ Vương tính 1 điểm (quân phong cấp chỉ tính như quân thường). Bên nào có ít hơn 24 điểm sẽ bị xử thua. Nếu cả 2 bên đều có ít hơn 24 điểm thì ván cờ sẽ không được tính.

Theo Wikipedia.org