Cờ vua Ba Tư (Persian Chess) tên là Shatranj, có nguồn gốc từ loại cờ cổ Chaturanga do người Ấn Độ sáng tạo ra vào thế kỷ thứ VII. Vương quốc Ba Tư xưa nằm trên đất thuộc nước Iran ngày nay. Từ Iran nay dùng để thay thế cho từ Persian là tên nước Ba Tư xưa.

Cờ vua Ba Tư (Shatranj) là minh chứng về sự lan truyền của cờ Chaturanga về phía Tây đất nước Ấn Độ. Sau này cờ lan qua bán đảo Ả Rập (Arab) đến bắc Phi, sau đó đến châu Âu – qua đất nước Tây Ban Nha – rồi trở thành cờ vua hiện đại ngày nay.

1. Bàn cờ và quân cờ Shatranj
Bàn cờ Shatranj không thay đổi so với bàn cờ Chaturanga, vẫn có 64 ô với 8 ô hàng ngang và 8 ô hàng dọc. Các ô cũng không được tô hai màu xen kẽ như bàn cờ vua hiện nay, do luật chơi của Shatranj không có quân đi chéo dài, nên không lo sợ có việc đi nhầm. Màu bàn cờ Shatranj là màu vật liệu chế tạo.

Quân cờ Shatranj là các hình khối rất lạ (có ảnh minh họa phía dưới). Không hiểu họ giữ nguyên các quân cờ của loại cờ do vua Kannauj Ấn Độ cổ tặng, hay sáng tạo ra các quân cờ này. Quân cờ Shatranj cũng có 32 quân, mỗi bên 16 quân và 6 loại quân (vua, cố vấn, tượng, xe, mã, tốt) như cờ Chaturanga.

2. Luật chơi Shatranj
Luật chơi cờ Shatranj về cơ bản giống với luật chơi cờ Chaturanga, chỉ có một số thay đổi nhỏ là: vua không được đi vào các ô mà quân đối phương đang kiểm soát (lỗi kĩ thuật nay), và khi chiếu vua đối phương thì người chơi phải nói thành lời ra miệng. Những luật này trước đây cờ Chaturanga của người Ấn Độ chưa có.

Luật chơi Shatranj cụ thế như sau: vua được đi môt ô sang tất cả các ô xung quanh; cố vấn được đi chéo một ô về bốn hướng, tượng được đi chéo đúng hai ô về bốn tướng và không bị cản, xe mà và tốt được đi như cờ vua hiện đại ngày nay. Việc bố trí quân ban đầu cũng giống cờ vua hiện đại, vua và hậu hai bên đứng thẳng hàng.

Ngoài ra, Shatranj chưa có luật nhập thành và nước đầu tốt không được đi hai ô như cờ vua hiện nay. Tuy nhiên, cờ đã có luật phong, tốt đi đến hàng cuối cùng bên phía đối phương được phong thành quân cố vấn. Ngoài ra còn một số thay đổi nhỏ khác trong luật chơi, ai quan tâm xin hãy tự tìm hiểu thêm

3. Shatranj biến hóa chậm
Bàn cờ và quân cờ của Shatranj không có gì đáng bàn, vì không có sự thay đổi so với Chaturanga, ngoại trừ vị trí ban đầu của vua và cố vấn đó là chúng đứng thẳng nhau thay vì chéo nhau như ở cờ Chaturanga. Tuy nhiêng, đây hai quân cờ cận chiến, đi một hai ô một lần nên không có gì để bàn.

Với luật chơi của Shatranj, thì quân cố vấn và tượng cờ này yếu hơn nhiều so với quân hậu và giám mục cờ vua hiện nay. Tuy nhiên, điều đó lại phù hợp với tình hình chính trị và quân sự của đất nước họ. Không thể có chuyện hoàng hậu ra trận, và lại tham chiến như một tướng tài như thế được. Hậu và giám mục hiện đại nhanh đi như máy bay.

Với việc nước đi của hai quân cố vấn và tượng hạn chế hơn, chúng chỉ là những quân cận chiến đi gần, nên các ván cờ Shatranj sẽ biến hóa chậm hơn. Các bên từ từ ép đối phương vào thế bí, đến thế cùng, rồi cuối cùng vơi kết thúc được ván cờ, chứ không có những ván cờ thay đổi nhanh chóng do sử dụng quân viễn chiến thần tốc, táo bạo như cờ vua hiện nay.

❅. Kết luận
Shatranj có lẽ là biến thể đầu tiên của cờ Chaturanga về hướng Tây, trước khi cờ đi qua bán đảo Ả Rập (Arab) sang bắc Phi rồi đến châu Âu qua Tây Ban Nha (Spain). Shatranj có bàn cờ, quân cờ và luật chơi chưa thay đổi nhiều so với Chaturanga – loại cờ mà nó đã kế thừa.

Chuyện kể rằng vua Sassanid của vương quốc Ba Tư xưa nhận được một món quà là trò chơi Chaturanga từ vua Ấn Độ cổ là Kannauj. Vua Sassanid và các cận thần cùng người dân của ông rất hào hứng trò chơi này. Sau họ còn bổ sung một số luật chơi mới cho Shatranj để các ván cờ diễn ra được minh bạch và hay hơn.